Beperking van de wetenschappelijke vrijheid, ondermijning van de rechten van LHBTQ+-ers, bezuinigingen op de financiering van ‘bevooroordeelde media’…
Vergelijkbaar met Orbán en Erdogan in hun respectieve landen heeft Trump sinds zijn tweede aantreden op 20 januari 2025 een reeks beleidsmaatregelen doorgevoerd die de democratie in de Verenigde Staten (VS) ondermijnen. Het bijzondere aan de hierboven genoemde maatregelen is echter dat de 47e president van de Verenigde Staten van Amerika ze eenzijdig heeft doorgevoerd, terwijl hij de geldige wetgevende procedures volgde, waardoor de zwakheden van het Amerikaanse democratische systeem aan het licht zijn gekomen.
Amerikaanse liberale democratie als zelfverklaard model
Sinds het einde van de Tweede Wereldoorlog leidde de VS de ontwikkeling van de liberale internationale orde en speelde een prominente rol bij de opbouw en het beheer van haar instellingen, waaronder de Verenigde Naties, het Internationaal Monetair Fonds en de Wereldhandelsorganisatie. Via deze instellingen probeerden de VS idealen van liberalisme en democratie over de hele wereld te verspreiden en soms op te leggen, terwijl ze een zelfbeeld propageert als een “wereldkampioen van de democratie“.
De zwakheden van de Amerikaanse liberale democratie
Een blik op het Amerikaanse democratische systeem laat echter zien dat de VS verre van een perfect voorbeeld van liberale democratie zijn. Een liberale democratie kan minimaal worden begrepen als een politiek systeem dat gekenmerkt wordt door vrije en eerlijke verkiezingen, “de constitutionele bescherming van burgerlijke vrijheden, een onafhankelijke rechterlijke macht, (en) de scheiding der machten door institutionele controle op de regering”. De Amerikaanse presidentsverkiezingen – hoewel gebaseerd op een Kiescollege, waarvan de democratische waarde ter discussie staat – worden over het algemeen als vrij en eerlijk beschouwd, En de Amerikaanse grondwet verankert theoretisch de burgerlijke vrijheden. De onafhankelijkheid van de rechterlijke macht en de checks and balances die nodig zijn voor de scheiding der machten worden echter in het Amerikaanse democratische systeem nauwelijks gewaarborgd.
Ten eerste, het Hooggerechtshof van de Verenigde Staten, de hoogste rechtsbevoegdheid in het Amerikaanse rechtssysteem, bestaat uit expliciet gepolitiseerde rechters die voor het leven worden benoemd door de zittende president met instemming van een tweederde meerderheid in de Senaat. De rechters worden daarom meestal door de president aangewezen om zijn eigen belangen te behartigen, en men zou er dus van kunnen uitgaan dat het Hooggerechtshof niet onafhankelijk is, maar politiek geïnstrumentaliseerd.
Ten tweede, uitvoerende bevelen stellen de president van de Verenigde Staten (POTUS) in staat om richtlijnen uit te voeren die de kracht van wetten hebben waarbij het Congres omzeild wordt. Deze eenzijdige uitvoerende macht kan nauwelijks worden geblokkeerd – en wordt in feite zelden geblokkeerd – door het Congres. Niettemin zouden deze wetten door federale rechters kunnen worden gestopt als zij deze als ongrondwettelijk of in strijd met een federale wet interpreteren.
Trumps uitbuiting van de zwakheden van de Amerikaanse liberale democratie
Sinds het begin van zijn tweede termijn heeft Trump misbruik gemaakt van deze twee tekortkomingen om met succes hervormingen door te voeren die de liberale democratie in de VS ondermijnen, en die zich met name richten op de burgerlijke vrijheden.
Vanaf de dag van zijn inauguratie heeft Trump inderdaad veelvuldig uitvoeringsbesluiten ondertekend, met name om een einde te maken aan alle door de overheid gefinancierde initiatieven op het gebied van ‘diversiteit, gelijkheid, inclusie en toegankelijkheid’ (DEIA) programma’s, het verbieden van het gebruik van DEIA-gerelateerde terminologie in door de overheid gefinancierd wetenschappelijk onderzoek, en het verbieden van transgenders uit het leger en ondermijnt daarmee de beginselen van vrijheid en gelijkheid die als onvervreemdbare mensenrechten in de Amerikaanse grondwet verankerd zijn. Bovendien gaf Trump nog meer uitvoerende bevelen uit, waaronder het korten van federale fondsen voor zogenaamde ‘bevooroordeelde media’. Deze illiberale maatregelen stuitten op tegenstand van sommige federale rechters die enkele uitvoerende bevelen opschortten omdat ze de Amerikaanse grondwet schonden. Niettemin besloot het Hooggerechtshof in juni 2025, zich beroepend op zijn conservatieve meerderheid– deels verklaard door het feit dat Trump de kans had gehad om er drie te nomineren tijdens zijn eerste termijn– om de capaciteit van federale rechters om presidentiële wetten te blokkeren te beperken, waardoor het terrein open ligt voor Trumps uitvoerende bevelen.
De Amerikaanse democratie geeft de stok om mee geslagen te worden
President Trump daagt, net als andere illiberale leiders, democratische principes al uit via buitengerechtelijke middelen. Bijvoorbeeld oefende het Witte Huis onlangs druk uit op de tv-zender ABC om talkshowhost Jimmy Kimmel van de buis te halen na zijn opmerkingen over de dood van Charlie Kirk, en daarmee het recht op vrije meningsuiting aan te vallen, dat de regering van Trump desondanks tot een van haar topprioriteiten had gemaakt. Bovendien geeft de structuur van het Amerikaanse democratische systeem Trump de mogelijkheid om de Amerikaanse democratie te ondermijnen door de uitvoerende macht toe te staan eenzijdige richtlijnen uit te voeren en het hoogste federale gerechtshof aan haar kant te krijgen.
De tekortkomingen van het Amerikaanse democratische systeem maken Trumps autocratisering van de Amerikaanse politiek alleen maar gemakkelijker. Men kan er dan ook van uitgaan dat als de rechterlijke en parlementaire controles en waarborgen voor de president meer bindend zouden zijn, Donald Trump veel meer moeite zou hebben om de Amerikaanse democratie te ondermijnen.
Foto door Wenhan Cheng via https://pixabay.com/photos/united-states-washington-dc-2361405/
