Ieder jaar op 4 mei herdenken wij, Nederlanders, de slachtoffers van de oorlogen en conflicten waar wij bij betrokken zijn geweest. Oorspronkelijk alleen een herdenking voor alle Nederlandse slachtoffers van de Tweede Wereldoorlog, maar langzaamaan werden er meer en meer oorlogsslachtoffers bij betrokken. Ondertussen houdt het hele land 2 minuten stilte om 8 uur ’s avonds, als eerbetoon aan al diegenen – militairen en burgers – die in het Koninkrijk der Nederlanden of ergens anders in de wereld sinds het begin van WO2 in oorlogssituaties of tijdens vredesoperaties zijn gestorven of vermoord.

Dit jaar is het precies 75 jaar sinds het einde van de Tweede Wereldoorlog in Europa. De oorlog is zo lang geleden dat de meeste mensen tegenwoordig de oorlog alleen als kind hebben meegemaakt of zelfs uitsluitend de verhalen kennen van degenen die het hadden overleefd. Waarom moeten we dan nog steeds tijd besteden aan het herdenken van oorlogsslachtoffers? Dat is misschien wel logisch voor alle meer recente slachtoffers, in Mali, of Joegoslavië, waarbij er nog veel overlevenden en veteranen in leven zijn, maar toch is 4 mei altijd vooral voor de slachtoffers van WO2 geweest en minder voor deze recente slachtoffers van gewapende conflicten. Aan de ene kant is dat omdat de dag erna, 5 mei, we het einde van WO2 in Europa vieren. Het Nationaal Comité organiseert de evenementen van zowel 4 als 5 mei, waardoor de twee onlosmakelijk met elkaar zijn verbonden. Aan de andere kant is het omdat de Tweede Wereldoorlog nog steeds relevant is en een veel grotere impact heeft gehad op Nederland en de rest van West-Europa dan enig ander conflict sindsdien.

De schaal en intensiteit van WO2 hebben hier overduidelijk een grote rol in gespeeld, samen met ongetwijfeld vele andere factoren waar geschiedkundigen je alles over kunnen vertellen. Een ding maakt WO2 in ieder geval heel anders dan de meeste andere oorlogen: hoe succesvol het uitroeien van verschillende groepen mensen was die anders waren dan het “ideaalbeeld”, met name de Joden, Roma en Sinti. Hoewel de Tweede Wereldoorlog in eerste instantie niet begon als een etnische of zelfs ideologische oorlog, veranderde het al snel in een van de bloederigste racistische uitroei campagnes in de geschiedenis. Het was een manier om de oorlog draaiende te houden, om beide kanten iets te geven om voor te vechten, en het luidde het begin in van een lange periode van ideologische spanning in de wereld. De Asmogendheden moesten de interne gevaren en de rest van de wereld verslaan om hun voortbestaan te garanderen. De ideologieën, religies en etniciteit van die vijanden waren een gevaar. De Geallieerden moesten de Asmogendheden tegenhouden, omdat diens ideologie en geweld slecht waren, en uiteindelijk een gevaar vormden voor hun eigen veiligheid. De haat ten opzichte van mensen van een andere etniciteit, religie of ideologie die vlak voor en tijdens WO2 werd geïntroduceerd heeft zo’n grote weerslag gehad dat de effecten nog steeds zichtbaar zijn. Aan de ene kant heeft het een nauwere en meer open internationale samenwerking dan ooit veroorzaakt, de realisatie dat haat, angst en geweld alleen verwoesting en verdriet brengen en daarom tegen elke prijs moeten worden voorkomen. Aan de andere kant is het nooit helemaal meer weggegaan. Na het ideologische conflict in de Koude Oorlog zijn racisme en religieuze spanningen en geweld weer aan het opkomen.

Het lijkt bijna of de Tweede Wereldoorlog alweer te lang geleden is. Wat is er gebeurd met de vreedzame idealen van de tweede helft van de jaren ’40 en de jaren ’50  van de vorige eeuw? Waar is de Europese eenheid en inclusiviteit gebleven en wanneer is de VN haar veelbelovende beeld van mondiale gelijkheid en samenwerking verloren? Je gaat je afvragen of we dan niets hebben geleerd van onze fouten in het verleden. Blijkbaar deden we dat eerst wel, maar nu lijkt het alsof we de verschrikkingen die 75 jaar geleden eindigden uit het oog beginnen te verliezen. Dat is precies de reden waarom we altijd moeten onthouden hoe vreselijk WO2 was, de gigantische pijn en het lijden dat zoveel mensen is aangedaan. Mensen die nog steeds geweld, intolerantie of racisme aanhangen hebben waarschijnlijk nooit echt over oorlog nagedacht, ze hebben nooit echt geluisterd naar de overlevenden die over alle pijn, angst en verdriet hebben verteld die samengaat met oorlogen. Ze hebben nooit echt de slachtoffers van oorlogen herdacht, maar zitten zo vast in hun eigen overtuiging dat ze zich niet realiseren waar hun ideeën onvermijdelijk toe leiden. Oorlogen werden vroeger dan misschien beschouwd als een heldhaftig avontuur, maar in werkelijkheid zijn ze dat niet meer, als ze dat ook ooit al echt geweest zijn. In moderne oorlogen zijn er geen winnaars en iedereen verliest alleen maar. De Tweede Wereldoorlog heeft ons dat zeker geleerd, en als we de tijd zouden nemen eens goed naar latere gewelddadige conflicten te kijken, zouden we hetzelfde zien. Het herdenken van alle oorlogsslachtoffers is niet alleen die mensen respect betuigen, het gaat er ook over te bedenken hoeveel de wereld heeft verloren aan de conflicten waar zij bij betrokken waren. We kunnen alleen maar hopen dat 4 mei in stand houden als Dodenherdenking ervoor zorgt dat de wereld nooit een herhaling van de geschiedenis hoeft mee te maken. Anders zijn al die helden toch voor niets gestorven.


Foto in header door Neil Thomas op Unsplash