Schrijver voor de Correspondent Rutger Bregman pleit al sinds 2013 voor een algemeen basisinkomen. Dit is een bedrag dat aan iedereen wordt uitgekeerd zonder dat er een tegenprestatie tegenover staat. Uit onderzoeken zoals deze blijkt dat de volksgezondheid erop vooruitgaat, de onderwijsparticipatie stijgt, en dat terwijl het bijna geen effect heeft op de arbeidsproductiviteit.

Bregman is niet de enige die voorstander is van dit idee. Van econoom Milton Friedman tot ingenieur Elon Musk, er zijn tal van aanhangers van een onvoorwaardelijke uitkering voor de bevolking. De oprichter van Tesla en SpaceX vertelde in een interview in 2016 dat hij zelfs denkt dat “We uiteindelijk het basisinkomen zullen moeten invoeren”, omdat ten gevolge van automatisering er veel banen zullen verdwijnen en een uitkering de oplossing is om armoede te bestrijden.         

Deze utopie is echter nog lang geen werkelijkheid in Nederland. In 2015 is de participatiewet ingevoerd, met als doel dat meer mensen werk vinden. De wet heeft dan ook vooral betrekking op mensen die in de bijstand zitten. Maar is deze betutteling van de overheid wel bevorderlijk?

Wat is het basisinkomen?

Het universeel basisinkomen (UBI) is een bedrag dat aan ieder individu onvoorwaardelijk wordt uitgekeerd. Dit bedrag zou in Nederland €960 in de maand zijn, genoeg om niet onder de armoedegrens te hoeven leven. Dit bedrag verandert niet wanneer iemand meer gaat verdienen. Dus iedereen, arm en rijk, oud en jong, heeft recht op deze uitkering.

Aan de linkerkant van het politieke spectrum is men voorstander van dit beleid, omdat het armoede tegengaat en gelijkheid bevordert. Aan de rechterkant zijn er politici die pleiten voor het basisinkomen, omdat het zou betekenen dat men enorm zou kunnen bezuinigen op het bureaucratische stelsel dat gepaard gaat met o.a. de sollicitatieplicht. Door de controles te elimineren, wordt er veel geld bespaard. Ogenschijnlijk zelfs meer geld dan de overheid ooit kwijt zou zijn wanneer er een maandelijks bedrag uitgekeerd zou worden waardoor niemand onder de armoedegrens leeft.

De uitkeringen zoals men die kent in onze huidige verzorgingsstaat zijn ‘vaak geen trampoline, maar een valkuil’, aldus Bregman. De meest effectieve uitkering die we in Nederland hebben is de AOW, waar in 2012 de uitvoeringskosten per klant sinds 2010 met 16% gedaald zijn naar €36 per klant per jaar. Dat is ongeveer €0,0036 per elk uitgekeerde euro, oftewel de kosten zijn nog geen half procent.  Dit blijkt uit het jaarverslag van de Sociale Verzekeringsbank. De participatiewet die onderdeel is van onze huidige verzorgingsstaat weerhoudt mensen ervan om door te studeren of tijd en geld te investeren in een eigen onderneming. In plaats daarvan komen ze in een cyclus terecht waar ze blijven solliciteren op banen die ze niet willen hebben, omdat ze na belastingen financieel gezien er weinig op vooruit gaan.

Dit fenomeen wordt ook wel de ‘armoedeval’ genoemd, en is een van de belangrijkste redenen dat bijstandsontvangers de grootste groep mensen met langdurig lage inkomens zijn. Ontwikkelingseconoom Charles Kenny merkt vrij droogjes op: ‘De belangrijkste reden dat mensen arm zijn, is dat ze niet genoeg geld hebben’.

Experimenten met het UBI

Het stadje Dauphin in Winnipeg, Canada werd in de jaren ‘70 onderworpen aan een experiment voor een sociologisch onderzoek dat nog decennialang bestudeerd zou worden door onderzoekers. Het project hield in dat gezinnen in het dorpje Dauphin, met destijds zo’n 10.000 inwoners, vijf jaar lang een bedrag van, omgerekend, € 18.000 per jaar ontvingen. De positieve effecten op gezondheid, onderwijs en welzijn waren duidelijk. Onderzoek uit 2018 over Alaska’s ‘dividend scheme’ suggereerde dat de algemene uitkering geen reden zou zijn om minder te werken, zoals sceptici beargumenteerden.

Vandaag de dag is het basisinkomen een hot topic in landen over de hele wereld. Zo worden er onderzoeken gedaan in  onder andere Kenia, Ontario, Glasgow, Barcelona en zelfs in de gemeente Utrecht. Finland heeft de afgelopen twee jaar een experiment laten lopen waar ze 2000 werklozen €560 per maand gaven. In Finland is dit niet genoeg om van te leven, maar het geeft de mensen wel de vrijheid om door te studeren of een carrière te zoeken die ze daadwerkelijk willen nastreven in plaats van ze gegijzeld te houden in zogenaamde “bullshit jobs”.

Haalbare utopie?

In Nederland moet 7,9% van de 7,2 miljoen huishoudens rondkomen van een laag inkomen. Iets minder dan de helft hiervan ervaren al minstens vier jaar dit probleem. Het is daarom van belang dat men kritisch blijft op de verzorgingsstaat. Armoede is duur, denk maar aan bijvoorbeeld hogere ziektekosten, meer criminaele activiteit en slechtere schoolprestaties. Het invoeren van een systeem als het basisinkomen kan dan ook beter worden gezien als een investering.

Veel mensen vragen zich wel een ding af: gaan mensen niet minder werken? Uit het onderzoek in Canada bleek dat 9% van de beroepsbevolking minder ging werken, maar het is belangrijk om te zien welke mensen dit precies waren. Het bleek namelijk dat dit voornamelijk jonge moeders en studenten waren die de tijd namen om beter voor de kinderen te zorgen of door te gaan studeren.

Verder zijn er twee punten die ter discussie moeten worden gesteld. Ten eerste, ‘moet het basisinkomen per se universeel zijn?’ Er is immers weinig tot geen reden om miljonairs een extra €960 in de maand te geven. Ten tweede, ‘waar halen we het geld vandaan?’ Ive Marx, socioloog Universiteit van Antwerpen beargumenteert dat het basisinkomen in Nederland te duur en inefficiënt zou zijn. Het is onzeker of Nederlanders daadwerkelijk meer of minder gaan werken.

© Pejo Cartoons

De simulatie van Marx’ onderzoek kon geen rekening houden met de besparingen op de overheid en bijkomende belastingen op vermogen, maar Marx betwijfelt of dit op zichzelf een opbrengst van €44 miljard zal zijn, het bedrag dat nodig is om het basisinkomen te financieren. In de woorden van de onderzoeker is het ‘een beleidsoptie die gelijk staat met het spreekwoordelijke kanon inzetten om een mug te ­doden’. Het team nam bij de simulatie €700 als vuistregel voor het introduceren van een maandelijks basisinkomen van voor alle inwoners tussen 18 en 64 jaar oud. Dat bedrag komt nagenoeg overeen met het in Nederland gegarandeerde minimum inkomen.

Voor de toekomst?

Misschien is het universele basisinkomen niet geschikt voor Nederland en kan er beter gekeken worden naar het afschaffen of aanpassen van de participatiewet. Hier kan men een nieuwe bijstandsuitkering creëren aan welke minder voorwaardes gesteld worden aan de uitkeringsgerechtigden. Dit zorgt voor besparingen en krijgt de individu meer vrijheid om verder te studeren of een creatieve carrière na te streven. In ieder geval is het de moeite waard om meer onderzoek te doen. En wellicht kan de utopie op een dag dan alsnog toch werkelijkheid worden.