Eeuwenlang was het de norm voor schilders om oorlog te verheerlijken. Veldslagen dienden als schouwspelen om te laten schilderen door de beste kunstenaars. Je was pas een echte aristocraat als je een groot doek met geromantiseerde oorlog aan de muur had hangen. Francisco Goya (1746-1828) besloot om het in zijn serie Los Desastres de la Guerra (De verschrikkingen van de oorlog), over de Spaanse onafhankelijkheidsoorlog, anders te doen. De Spanjaard koos ervoor oorlog te laten zien zoals het echt was.

In de 82 etsen zet Goya de slachtoffers centraal. Neem bijvoorbeeld Madre infeliz! (Ongelukkige moeder). Een levenloos vrouwelijk lichaam wordt door twee mysterieuze figuren weggedragen. Ze wordt gevolgd door een kleuter die het tafereel niet aan kan zien. Een beeld wat direct empathie aanwakkert.

Francisco Goya – circa 1811-1812

In Tampoco (Ook deze niet) wordt een ander veelvoorkomende gruwel getoond. Burgers volgden vaak krijgsmachten naar het slagveld. Wanneer hun kant overwon, gingen vrouw en kind op zoek naar hun vader, man of zoon. Verloor hun kant, dan moesten zij vluchten uit angst voor moord of, zoals Tampoco leert, verkrachting.

Francisco Goya – circa 1811-1812

Zo gaat het nog 80 etsen door. De serie zit vol met gruwelijke momentopnamen die impact maken.

Anders dan eerst

Francisco Goya begint zijn carrière als brave decorateur. Hij beschildert kathedralen met beelden die niet afwijken van de dan heersende kunstformules: religieuze en mythologische scenes. Wanneer hij naar Madrid verhuist weet hij het te schoppen tot portretschilder van hoge aristocraten. Ook dit doet hij zonder af te wijken van de klassieke normen. Het begint pas echt te rollen wanneer hij kunstconventies durft los te laten en karakteristieke stijl ontwikkelt die in de smaak valt. Hij schopt het tot hofschilder. Dan wordt hij getroffen door ziekte. Hij wordt doof, waardoor zijn sociale leven achteruit gaat. Zijn kunst wordt hierna duisterder. Hij schildert heksen, schimmen en neemt de maatschappij op de hak.

Wanneer in 1808 Napoleon Spanje binnenvalt is een groot gedeelte van Spanje wel toe aan liberale hervormingen. Er is echter ook sprake van groot verzet. Er ontstaat een oorlog waarin ook burgers participeren. In 1812 trekken de Fransen terug en herovert Ferdinand VII de troon. Hij vervolgd met harde hand tegenstanders, schaft de liberale grondwet af en voert de inquisitie opnieuw in. Terwijl Goya in het openbaar nog steeds zijn geld verdient als hofschilder, werkt hij voor zichzelf aan De Verschrikkingen van de Oorlog.

Oorlog kent geen winnaars

Wat de etsen zo vernieuwend maken is dat er geen kant wordt gekozen. Hij laat Fransen zien, die ongewapende boeren overhoop schieten, maar ook Spaanse burgers die met een bijl slapende soldaten onthoofden. Voorheen werd oorlog vaak geschilderd in opdracht van de overwinnaar, wat een geromantiseerd beeld tot gevolg had. Hier is geen plek voor leed. Alles moet heroïsch zijn. Omdat Goya niet handelt in opdracht-van, kan hij zijn neutrale positie innemen. Dit maakt van De Verschikkingen een serie waarin getoond wordt dat oorlog geen winnaars kent, enkel slachtoffers.

Verschikking van de vrede

De tweede helft van de exemplaren wordt door Goya gemaakt aan het einde en na de oorlog. Het zijn satirische prenten die kritiek uiten op de kerk en Ferdinand VII. Er heerst in deze tijd hongersnood in Madrid. Tel hier het hardhandige bewind van de monarch bij op en je hebt een situatie die niet veel beter was dan tijdens de oorlog. Zie bijvoorbeeld Las camas de la muerta (de bedden van de doden) waarin een gesluierde vrouw langs tientallen in doek gewikkelde lijken loopt.

Francisco Goya – circa 1811-1812

De originele oorlogsfotograaf

In 1865 wordt 35 jaar na Goya’s dood, De Verschikkingen van de Oorlog uitgebracht. Dit is ver voor de moderne oorlogsvoering en de uitvinding van de fotografie. Waarom voelt het werk dan nog altijd zo impactvol en modern?

De meeste kunst uit die tijd berust niet op de werkelijkheid: veel wapperende vaandels en imaginaire composities. Goya breekt radicaal met dit beeld door oorlog in al zijn verschrikkingen, zo realistisch mogelijk vast te leggen. Hij zoomt in op individuen waardoor hij oorlog een gezicht geeft, hetgeen wat jaren later nog steeds gedaan wordt, in de vorm van oorlogsfotografie. Vandaag de dag is nog altijd niks zo impactvol als de barre werkelijkheid van oorlog. Goya wist dit in zijn tijd al te tonen. En dit maakt De Verschrikkingen van de Oorlog een van de belangrijkste series uit de kunstgeschiedenis.