Vergeleken met zijn buurlanden is Angola een steeds belangrijkere speler op het wereldtoneel geworden. Het lijkt erop dat het nieuwe leiderschap van João Lorenço stabiliteit heeft gebracht. Door toenemende investeringen en diversificatie heeft Angola stilletjes de vloek van de grondstoffen kunnen vermijden en corruptie aangepakt. Is deze nieuwe stabiliteit een teken van een bloeiende ontwikkeling of slechts schijn?
Inleiding en geschiedenis
Weg naar onafhankelijkheid
Na de onafhankelijkheid van de Democratische Republiek Congo streefde Angola soortgelijke doelen na door middel van een gewapende strijd tegen hun Portugese kolonisatoren, die in 1961 van start ging.Uit deze drie bewegingen ontstonden: de Volksbeweging voor de Bevrijding van Angola (MPLA), het Nationaal Front voor de Bevrijding van Angola (FNLA) en de Nationale Unie voor de Totale Onafhankelijkheid van Angola (UNITA). Voortdurende conflicten en gevechten tussen de drie bewegingen leidden tot Portugees succes in het land, tot de staatsgreep in april 1974. De Anjerrevolutie zette dictator Marcello Caetano af en gaf de aanzet tot een golf van onafhankelijkheid in voormalige Portugese koloniën.Ondanks de aanvankelijke pogingen van de drie bewegingen om tot een gezamenlijke transitie te komen, verviel Angola in een burgeroorlog. De Verenigde Staten boden, in het kader van de Koude Oorlog, training en steun aan zowel de NFLA als UNITA. China leverde soortgelijke inspanningen door militairen naar de NFLA te sturen.Hoewel de Sovjet-Unie middelen en training aan het MPLA verstrekte bestormden in november 1965 de MPLA en UNITA Luanda en consolideerden hun macht, zonder de hulp van de FNLA. Op 11 november 1965 kondigde de leider van de MPLA Dr. Agostinho Neto de Angolese onafhankelijkheid aan. Hierna brak er een burgeroorlog uit tussen de drie bewegingen, die pas begin jaren negentig eindigde. De MPLA is er echter in geslaagd om, ondanks de aanhoudende opstand van UNITA, onder leiding van Jonas Savimbi tot zijn dood in 2002, praktisch als een eenpartijstaat te functioneren.
Angola tijdens het presidentschap van Jose Eduardo dos Santos
José Eduardo dos Santos werd na het overlijden van Agostinho Neto in 1979 door de MPLA gekozen en werd tot 2017 president van Angola. Onder zijn leiderschap werd Angola steeds ondemocratischer en de grondwetshervormingen van 2010 concentreerden de macht rond hem en verlengden zijn heerschappij..
De bloeiende grondstoffenindustrie, zoals de winning van ruwe olie en diamanten, droeg bij aan de invloed van Angola en aan de groeiende corruptie en vriendjespolitiek. Onder Dos Santos werd Angola een typisch voorbeeld van een ontwikkelingsland dat ten prooi viel aan de grondstoffenvloek. De staatscontrole over natuurlijke hulpbronnen leidde tot onverdiende winsten op mineralen zoals olie die het grootste deel van het Angolese begrotingsbeleid financierde. Meer dan 90% van de exportinkomsten van Angola in 2010 kwam alleen van olie. Dit werd van enorm belang voor het staatsoliebedrijf Sonangol, waar dos Santos zijn eigen dochter, Isabel dos Santos, benoemde tot voorzitter..
Volgens de renteniersstaatstheorie veroorzaakt dit problemen voor de democratie en de ontwikkeling. Het belemmert de burgers immers in hun mogelijkheden om zeggenschap te hebben. Politici worden niet ter verantwoording geroepen, en de elite negeert publieke investeringen en projecten omdat de overheidsgelden niet van het publiek afkomstig zijn, aangezien de inkomsten uit delfstoffen de belastinginkomsten van het publiek vervangen.Wat eigenlijk publiek geld zou moeten zijn, komt alleen bij de elite terecht, wat leidt tot enorme inkomensongelijkheid.
João Lourenço en zijn hervormingen
Na bijna vier decennia aan de macht te zijn geweest, kondigde dos Santos meermaals aan dat hij zou aftreden. Hoewel velen hadden verwacht dat de president een van zijn kinderen of de vicepresident als opvolger zou benoemen, werd besloten om minister van Defensie João Lourenço aan te stellen als de nieuwe partijleider. Bij de verkiezingen in augustus behaalde de MPLA opnieuw de overwinning, waarmee Lourenço werd bevestigd als de nieuwe president van Angola.
Vanaf het begin bevestigde Lourenço zijn vastberadenheid om corruptie hard aan te pakken. Dit bleek al snel toen hij de kinderen van dos Santos uit hun machtsposities verwijderde. De dochter werd ontslagen als voorzitter van Sonangol. Ook de zoon werd ontslagen als hoofd van het staatsinvesteringsfonds. Hierna volgden diverse spraakmakende zaken aangespannen tegen voormalige politici en elites onder Dos Santos die verantwoordelijk worden gehouden voor corruptie.Dit werd om meerdere redenen gedaan. In 2017 ging het slecht met de op olie gebaseerde economie van Angola, en Sonangol en de olie-industrie vormden een risico voor buitenlandse investeringen, waarvan vele dreigden hun activiteiten in het land te beperken. Deze strenge aanpak van corruptie was bedoeld om Angola geloofwaardiger te maken en zo broodnodige buitenlandse investeringen aan te trekken. Onder Isabel dos Santos verwierf Sonangol echter bedrijven die hen in staat stelden te opereren op terreinen die veel typischer waren voor een overheid. Dit omvatte onder andere banken, mediabedrijven en bedrijven die zich bezighouden met de elektriciteitsinfrastructuur. Onder haar leiding heeft het bedrijf dat verantwoordelijk is voor het grootste deel van de Angolese overheidsinkomsten, aanzienlijke schulden opgebouwd.
Sonangol en de cliëntelistische structuur binnen de overheid betekenden dat Lourenço de corruptie niet kon aanpakken zonder ingrijpende institutionele veranderingen in het Angolese bestuur door te voeren. Onder dos Santos speelde cliëntelisme een zeer belangrijke rol. De topmannen van Sonangol rapporteerden niet aan ministers, maar aan dos Santos zelf, die hun loyaliteit had gewonnen door hen persoonlijk te benoemen. Het aftreden van dos Santos bood echter een kans om de banden van de familie met de overheid te verbreken. Lourenço benoemde zijn eigen mensen in alle regerings- en olie-industrieposities om de macht van Isabel de Santos te weerstaan. Daardoor werden buitenlandse investeringen minder risicovol.
Veel andere maatregelen hebben bijgedragen. In het kader van het Nationaal Ontwikkelingsplan 2023-2027, heeft Angola beloofd te diversifiëren door de landbouw te verbeteren. Er zijn toezeggingen gedaan om te focussen op het verbeteren van het menselijk kapitaal, de agrarische mogelijkheden met maïs, bonen, granen, peulvruchten en bananen, en de werkgelegenheid. Hoewel het moeilijk is gebleken om dit succesvol te realiseren. De ontwikkelingsinfrastructuur en productiviteit blijven laag en de economie is nog steeds grotendeels afhankelijk van olie. Pogingen tot diversificatie hebben echter de interesse gewekt van buitenlandse investeerders, met name van wereldmachten.
Wereldwijde investeringen van supermachten en hun geopolitieke betekenis
Investeringen van de Europese Unie zijn gericht op het ondersteunen van Angola bij diversificatie, duurzame ontwikkeling en technologie. De Lobito-corridor, onderdeel van de Global Gateway-strategie heeft alleen al in 2025 57 miljoen dollar geïnvesteerd in de Angolese landbouw. Andere noemenswaardige projecten zijn onder meer de Overeenkomst ter bevordering van duurzame investeringen (SIFA), waarbij de focus ligt op investeren in duurzaamheid en het verbeteren van Angolese bedrijfsstrategieën om ze geloofwaardiger, efficiënter en transparanter te maken. Dit omvat onder meer transparantie van investeringsregelgeving en het bevorderen van potentiële sectoren zoals duurzame energie. Deze investeringen zijn cruciaal voor Angola, omdat ze de geloofwaardigheid bij buitenlandse investeerders vergroten en bijdragen aan betere relaties met belangrijke actoren. De openheid van de nieuwe regering onder Lourenço heeft geleid tot verbeterde relaties met de EU en samenwerking op diverse gebieden en met gedeelde belangen. In 2018 hebben de EU en Angola hun gedeelde veiligheidsbelangen kenbaar gemaakt, met name in de maritieme sector. De EU heeft fors geïnvesteerd in de haven van Lobito, omdat deze van cruciaal belang is voor de toeleveringsketens van mineralen tussen Centraal-Afrika en de EU. De EU is actief aan het concurreren met de Golfstaten en hun investeringen. EU-landen zoals Italië zijn voor hun energievoorziening afhankelijk van de handel met Angola. De handel via het Suezkanaal wordt steeds instabieler, vandaar de investeringen via de Atlantische Maritieme Route. Zowel de EU als de Golfstaten hebben geïnvesteerd in de haven van Lobito, zowel in infrastructuur als in logistiek. Deze concurrentie stimuleert verdere investeringen in Angola, omdat landen strijden om invloed in de Angolese economie om hun toeleveringsketens voor mineralen te beschermen. Dit vergroot het belang van Angola op het wereldtoneel, aangezien het een knooppunt voor investeringen is geworden en een tegenwicht biedt aan de macht van andere wereldspelers, met name de EU en de Golfstaten.
Xi’s Belt and Road Initiative heeft beloofd miljarden in Afrika te investeren. Dit is heel duidelijk te zien aan Angola, waar China heeft toegezegd 21,8 miljard dollar in Angola te investeren. Dit betreft voornamelijk sectoren zoals energie en infrastructuur, waardoor China nu de grootste investeerder in Angola is, goed voor ongeveer 80% van de investeerders.
Het ‘America First’-beleid van de VS legt een belangrijke nadruk op het handhaven van stabiele handelsbetrekkingen met Afrika. Voor de Verenigde Staten is er een grote investeringsmogelijkheid in Angola van olie, tot geneeskunde, landbouw en digitale netwerken. Onder Joe Biden waren de investeringsdoelen in Angola gericht op mensenrechten, duurzame energie en veiligheid. Net als voor de EU zijn de Lobito-corridor en de bijbehorende investeringen van groot belang. Vanaf 2024 hebben de Verenigde Staten al meer dan 3 miljard dollar in Angola geïnvesteerd. Het is echter belangrijk op te merken dat voor de VS de spanningen uit de Koude Oorlog nog steeds voortduren. Tijdens de onafhankelijkheidsoorlog en de Angolese burgeroorlog had de MPLA een communistische ideologie die grotendeels verdween met het vertrek van dos Santos. Toch onderhouden de partij en het land nog steeds nauwe banden met Rusland en China, en onder Trump zijn de spanningen tussen de VS en China zeer duidelijk geworden. Hoewel dergelijke spanningen al langer bestaan, zelfs tijdens de regering-Biden. Amerikaanse investeringen kunnen worden gezien als het tegengaan van de Chinese invloed in Angola, en in de hele regio..
Door zich te positioneren als een investeringscentrum met een diverse groep investeerders, fungeert Angola als een intermediaire macht. Terwijl investeringen van wereldmachten binnenstromen om de invloed van anderen in evenwicht te brengen, profiteert Angola van zijn steeds belangrijkere rol. Met mineralen zoals olie, kobalt en diamanten zijn veel landen afhankelijk van de haven van Lobito en investeren ze fors om de veiligheid van de Atlantische Maritieme Route te waarborgen. Terwijl het land nauwe banden onderhoudt met Rusland en China, Angola voert een niet-gebonden beleid, waardoor deze investeringsstrijd mogelijk is..
Daarnaast hebben landen middelen en geld verstrekt aan het Angolese leger, waardoor de wereldwijde status en macht van Angola is toegenomen. Tussen 2020 en 2023 heeft de VS onder andere 18 miljoen dollar aan militaire steun toegekend en wil de financiering uitbreiden naar cyberbeveiliging en de Angolese marine. Tegelijkertijd heeft de Chinese Nationale Luchtvaarttechnologie Import- en Exportcorporatie (CATIC) voor 36 miljoen dollar aan materieel aan het Angolese leger geleverd.en India biedt een defensiekrediet van 200 miljoen dollar aan Angola.
Angola wordt steeds belangrijker en heeft dit in zijn voordeel gebruikt door wereldwijde concurrentie toe te staan op militair, industrieel en investeringsgebied. Belangrijke spelers zijn onder andere de VS, China, de EU, India en de VAE. Al deze landen zijn niet alleen geïnteresseerd in het in evenwicht houden van elkaars invloed, maar ook in de noodzaak van Angola’s mineralen voor technologische toepassingen, met name hernieuwbare energie, energie uit olie en diamanten.
Stabiliteit?
Heeft al deze diversificatie werkelijk voor stabiliteit gezorgd? Zijn corruptie en ongelijkheid onder Lourenço verdwenen? In werkelijkheid is de Angolese economie nog steeds sterk afhankelijk van mineralen. Bovendien zijn de oude elites uit het bewind van dos Santos niet volledig verdwenen. Hoewel Lurenco erin is geslaagd de invloed van de familie van dos Santos op de Angolese politiek te verminderen, zijn er nog steeds veel loyalisten aan dos Santos. Dit komt door de overeenkomst over onderhandelde hegemonie die werd bereikt tijdens interne vergaderingen van de MPLA. Tijdens het bewind van dos Santos functioneerde de MPLA met niet-onderhandelde hegemonie, een overeenkomst over onderhandelde hegemonie die erop gericht was afstand te nemen van de niet-onderhandelde hegemonie uit het bewind van dos Santos. Hoewel dit betekende dat Lurenco door de partij werd gesteund, betekende het ook dat dos Santos een dominante rol binnen de partij speelde. Onder onderhandelde hegemonie, moesten loyalisten van dos Santos op hoge posities worden benoemd, wat de spanningen binnen de partij verder aanwakkert..
Daarnaast hebben buitenlandse directe investeringen voor stabiliteit gezorgd, maar een groot deel van de investeringen komt nog steeds vooral de elite ten goede, in plaats van het grote publiek. Daardoor blijft de ongelijkheid bestaan, wat heeft geleid tot wrok jegens Chinezen in Angola. In 2025 braken anti-Chinese protesten uit. Veel Angolezen zien de Chinezen als uitbuiters van hun land. Bij Chinese investeringen worden Angolezen vaak over het hoofd gezien voor werkgelegenheid of slechts ingezet als handarbeiders. Angolezen plukken niet per se de vruchten van de investeringen, die vooral de gevestigde elite ten goede komen.
Er blijven veel vragen onbeantwoord over hoe João Lourenço zijn politieke carrière zal voortzetten. Is deze diversificatiestrategie in het belang van Angola, of slechts een manier om zijn politieke macht te behouden in een olieafhankelijk land waarvan de economie extreem gevoelig is voor olieschokken?
Foto door aboodi vesakaran via https://unsplash.com/photos/a-red-and-yellow-flag-qKaZdqHKMq4
