Socialmediaplatforms, zoals Instagram, Facebook, X (Twitter) of TikTok, hebben niet altijd een positieve reputatie, omdat ze vaak worden gezien als middelen voor het verspreiden van desinformatie en het ondermijnen van democratische instituties. Gezien deze negatieve kijk wil ik met dit artikel een ander, positiever perspectief bieden, door de potentiële voordelen van moderne media voor democratie en democratische betrokkenheid te benadrukken. Studies tonen aan dat gewone burgers sociale media over het algemeen als positief voor de democratie beschouwen. Zo bleek uit een onderzoek in 19 geavanceerde economieën dat een mediane 57% van de mensen vindt dat sociale media eerder een goede zaak zijn voor hun democratie, terwijl slechts 35% het als iets negatiefs ervaart. In Slowakije bleek uit onderzoek dat onlineplatforms gezien kunnen worden als een infrastructuur die helpt om politieke opvattingen te vormen, enerzijds via gemedieerde ervaringen (het consumeren van politiek nieuws) en anderzijds via directe ervaringen (online politieke participatie). Digitale technologieën kunnen dus bijdragen aan het (positief) vormgeven en veranderen van concepten zoals democratie. Een van de voordelen van sociale media is dat deze platforms vaak gemakkelijk toegankelijk zijn voor politieke dialoog. Het verkrijgen en verspreiden van informatie, evenals het creëren en onderhouden van contact met anderen, is aanzienlijk versneld sinds de opkomst van sociale media. Deze omgeving verlaagt de kosten van politieke participatie doordat er minder tijd, geld en moeite nodig zijn om toegang te krijgen tot relevante informatie en nieuws, wat ertoe leidt dat meer mensen zich met politiek bezighouden. Belangrijk hierbij is het woord ‘betrokkenheid’. Want het is actieve betrokkenheid, en niet alleen gebruik, die sociale media positief verbindt met democratische attitudes en participatie. Uit een studie bleek dat toegenomen betrokkenheid op zowel Facebook als Instagram – specifiek activiteiten zoals reageren, delen of foto’s en video’s plaatsen – significant verband hield met meer steun voor democratie als regeringsvorm. In Aziatische samenlevingen concludeerde onderzoek dat de meest consistente voorspeller voor een grotere publieke stem (het uiten van meningen over publieke kwesties buiten sociale media) het delen van inhoud over publieke zaken op sociale media was. En een grotere publieke stem voorspelde op zijn beurt consequent meer burgerlijke betrokkenheid, wat wijst op een indirect maar krachtig verband tussen online delen en actie in de echte wereld. Verder lijkt er een sterke consensus te bestaan dat sociale media zeer effectief zijn in het beïnvloeden van politiek: een mediane 77% in 19 landen beschouwt het als een goede manier om publieke bewustwording over politieke kwesties te vergroten. De meerderheid ziet het ook als een effectief middel om ervoor te zorgen dat politici aandacht besteden aan kwesties en beleid beïnvloeden. Daarnaast leidde tijdens de nationale verkiezingen in Fiji in 2022 de opkomst van platforms zoals TikTok tot alternatieve, meer informele vormen van campagnevoeren, waardoor politici meer dan 70% van de geregistreerde kiezers konden bereiken. Niet alleen vergroten sociale media de kans op individuele burgerlijke betrokkenheid, ze openen ook deuren voor bewegingen, vooral in moeilijke omstandigheden. Tijdens de Arabische Lente speelden online netwerken bijvoorbeeld een cruciale rol door politieke debatten vorm te geven en een ‘gezicht’ te geven aan politieke onderdrukking. In Tunesië en Egypte werden grote gebeurtenissen vaak voorafgegaan door een piek in online gesprekken, waarbij platforms zoals Facebook functioneerden als centrale plek voor politieke onvrede en hielpen democratische ideeën over internationale grenzen te verspreiden. Sociale media zijn belangrijk om de betrokkenheid van gemarginaliseerde groepen mogelijk te maken en kunnen daarom democratische bewegingen helpen door informatie te verspreiden en collectieve actie te faciliteren, ongeacht de middelen waarover een groep ‘in het echte leven’ beschikt.
Hoewel sociale media veel positieve potentie voor democratie hebben, is het ook belangrijk te benadrukken dat er verschillende negatieve gevolgen kunnen zijn. Ondanks de positieve aspecten gelooft in 19 onderzochte landen meer dan 80% dat het door sociale media gemakkelijker is om gemanipuleerd te worden en geconfronteerd te worden met valse informatie en geruchten, en bijna twee derde denkt dat het mensen meer verdeeld heeft in hun politieke opvattingen. Het is bovendien belangrijk op te merken dat de impact van onlineplatforms niet altijd overtuigend is. Onderzoek uit Latijns-Amerika suggereert dat platforms vaak slechts minimale effecten hebben die bestaande patronen versterken in plaats van ze te creëren. Ook in landen met sterke affectieve polarisatie geldt dat sociale media weliswaar de burgerlijke betrokkenheid vergroten (deelname en stemmen), maar tegelijkertijd de algemene tevredenheid met de democratie verminderen.
Concluderend zien we dat sociale media positieve effecten kunnen hebben op democratie en burgerlijke betrokkenheid, maar dat de implicaties niet altijd zwart-wit zijn. De gevolgen hangen af van verschillende factoren, zoals de politieke omgeving in een land, en zijn niet altijd sterk. Toch zien we ook hoe technologie via onlineplatforms fundamenteel nieuwe deuren kan openen voor participatie in het moderne democratische landschap.
Foto door Pixelkult via https://pixabay.com/photos/media-social-media-apps-998990/
